शल्यक्रिया स्वास्थ्य
हर्निया भनेको तन्तु वा अङ्गको भाग मांसपेशीको कमजोर ठाउँबाट बाहिर निस्केर फुलेको गाँठो हो। धेरै हर्निया सुरुमा हल्का हुन्छन्, तर भित्र धकेल्न नसकिने पीडादायी गाँठो आपत्कालीन अवस्था हो।
यो पृष्ठ नेपालडक टोलीले सामान्य शिक्षाका लागि सरल भाषामा लेखेको हो। तथ्यहरू यस पृष्ठको अन्त्यमा दिइएका प्राथमिक स्रोतहरूसँग जाँचिएका छन्।
क्लिनिकल समीक्षा: बाँकीक्लिनिकल समीक्षा बाँकी छ — यो पृष्ठ अझै नाम तोकिएका चिकित्सकबाट स्वीकृत भएको छैन। समीक्षा भएपछि समीक्षकको नाम र मिति यहाँ देखिनेछ।
पेटको भित्ताको भित्री तह कमजोर हुँदा तन्तु, प्रायः बोसो वा आन्द्राको भाग, बाहिर निस्कँदा हर्निया हुन्छ। सबैभन्दा सामान्य प्रकार इन्गुइनल हर्निया हो, जुन काछमा फुलेको गाँठो हो। अन्य प्रकार नाभि वरिपरि, पेटको माथिल्लो भागमा, वा पुरानो शल्यक्रियाको दाग भएको ठाउँमा देखिन्छन्।
हर्निया आफैं निको हुँदैन। सानो, पीडारहित हर्निया लामो समयसम्म उस्तै रहन सक्छ, तर धेरैजसो बिस्तारै ठूलो हुँदै जान्छन्। मुख्य जोखिम भनेको तन्तु अड्किनु वा त्यसको रगत आपूर्ति बन्द हुनु हो — त्यो शल्यक्रिया आपत्कालीन अवस्था हो।
आपत्कालीन अवस्थामा एम्बुलेन्सका लागि १०२ मा फोन गर्नुहोस्।
मांसपेशी कमजोर भएको ठाउँमा र पेटभित्र दबाब बढ्दा हर्निया बन्छ। केही मानिस कमजोर ठाउँ लिएरै जन्मिन्छन्, र अरूमा उमेरसँगै, शल्यक्रियापछि, वा चोटपछि कमजोर ठाउँ बन्छ। भारी बोक्नु, लामो समयसम्म खोक्नु, कब्जियत र जोड लगाउनु, गर्भावस्था, र बढी तौलले पेटभित्र दबाब बढाउँछन्।
धूम्रपानले तन्तु कमजोर बनाउन सक्छ र लामो खोकाइ गराउन सक्छ, जसले पनि दबाब थप्छ। धेरैजसो अवस्थामा हर्निया एउटै भारी उचालाइले हुँदैन — यो प्रायः कमजोर ठाउँ र समयसँगै दोहोरिने दबाबको संयोजन हो।
काछ वा पेटमा गाँठो देखिएमा दुखे पनि नदुखे पनि डाक्टरलाई भेट्नुहोस्। डाक्टरले त्यो हर्निया हो कि होइन, कति ठूलो छ, र त्यसलाई हेरेर राख्ने हो वा मर्मत गर्ने हो भन्ने बताउन सक्नुहुन्छ। गाँठो पीडादायी, कडा वा अड्कियो भने, वा तपाईंलाई बान्ता सुरु भयो भने तुरुन्तै आपत्कालीन हेरचाहमा जानुहोस् — आफैं जबरजस्ती भित्र धकेल्ने प्रयास नगर्नुहोस्।
जाँच प्रायः परीक्षणबाटै गरिन्छ। डाक्टरले तपाईं उभिँदा र सुत्दा गाँठोलाई हेर्नुहुन्छ र छुनुहुन्छ, र गाँठो अझ स्पष्ट देखियोस् भनेर खोक्न लगाउन सक्नुहुन्छ। हर्निया पुष्टि गर्न यो प्रायः पर्याप्त हुन्छ।
जाँच स्पष्ट नभएमा, वा डाक्टरले शल्यक्रियाको योजना बनाउनुपरेमा अल्ट्रासाउन्ड, सीटी वा एमआरआई स्क्यान प्रयोग गर्न सकिन्छ। हर्निया पत्ता लगाउन रगत परीक्षण प्रयोग गरिँदैन, तर शल्यक्रियाअघि गर्न सकिन्छ।
हर्निया मर्मत गर्ने एक मात्र उपचार शल्यक्रिया हो। शल्यक्रियामा तन्तुलाई भित्र धकेलिन्छ र कमजोर ठाउँलाई बलियो बनाइन्छ, प्रायः मेस प्रयोग गरेर। धेरै मर्मत कीहोल शल्यक्रिया वा खुला शल्यक्रियाबाट गरिन्छ, र धेरै मानिस त्यही दिन वा भोलिपल्ट घर जान्छन्।
वयस्कमा केही साना, पीडारहित हर्नियालाई केही समय हेरेर राखिन्छ, र बढेमा वा दुखेमा शल्यक्रिया गर्ने योजना बनाइन्छ। ट्रस वा सपोर्ट बेल्टले हर्निया निको पार्दैन र मर्मत चाहिँदा शल्यक्रियाको विकल्प होइन। कुनै पनि घरेलु उपाय, व्यायाम वा औषधिले कमजोर ठाउँ बन्द गर्न सक्दैन।
तपाईंले हर्निया सधैं रोक्न सक्नुहुन्न, विशेष गरी कमजोर ठाउँ जन्मैदेखि थियो भने। तर त्यसलाई खराब बनाउने दबाब कम गर्न सक्नुहुन्छ: स्वस्थ तौल कायम राख्नुहोस्, लामो खोकाइको उपचार गर्नुहोस्, कब्जियत र जोड लगाउनबाट जोगिनुहोस्, पेटले होइन खुट्टाले उचाल्नुहोस्, र धूम्रपान छोड्नुहोस्।
हर्निया मर्मतपछि मर्मत राम्रोसँग निको होस् भनेर उचाल्ने र गतिविधिबारे सर्जनको सल्लाह पछ्याउनुहोस्। धेरै चाँडो भारी उचाल्नु हर्निया फर्किने सामान्य कारण हो।
भ्रम: आराम गरेमा हर्निया आफैं निको हुन्छ। तथ्य: होइन। आरामले दुखाइ कम गर्न सक्छ, तर मांसपेशीको कमजोर ठाउँ आफैं बन्द हुँदैन। शल्यक्रियाले मात्र यसलाई मर्मत गर्छ, र डाक्टरले जाँच गरेर हेरेर राख्न सल्लाह दिएमा मात्र पर्खनु सुरक्षित हुन्छ।
भ्रम: हर्निया पुरुषलाई मात्र हुन्छ। तथ्य: इन्गुइनल हर्निया पुरुषमा धेरै सामान्य छ, तर महिला र बच्चाहरूलाई पनि हर्निया हुन्छ, नाभि वरिपरि र पेटको माथिल्लो भागमा समेत। जसलाई भए पनि नयाँ गाँठो जाँच गराउनुपर्छ।
सानो, पीडारहित हर्निया सुरुमा प्रायः खतरनाक हुँदैन, तर तन्तु अड्किएमा वा त्यसको रगत आपूर्ति रोकिएमा यो खतरनाक हुन सक्छ। त्यसैले कुनै पनि हर्निया जाँच गराउनुपर्छ, र पीडादायी अड्किएको गाँठोलाई आपत्कालीन हेरचाह चाहिन्छ।
हल्का हिँडाइ प्रायः ठीक हुन्छ, तर भारी उचाल्नु, सिट-अप र जोड लगाउनुले हर्निया ठूलो वा बढी पीडादायी बनाउन सक्छ। तपाईंको हर्नियाका लागि कुन गतिविधि सुरक्षित छ भनेर डाक्टरलाई सोध्नुहोस्, र योजना नबनेसम्म भारी नउचाल्नुहोस्।
धेरै मानिस केही दिनमा हल्का गतिविधिमा र मर्मतको प्रकार र काम अनुसार दुईदेखि चार हप्तामा सामान्य गतिविधिमा फर्किन्छन्। भारी उचाल्नु प्रायः केही हप्तासम्म गर्नुहुँदैन। सर्जनले ठ्याक्कै समय तालिका दिनुहुन्छ।
सक्छ, तर आधुनिक मेस मर्मत र राम्रो पछिको हेरचाहले जोखिम कम हुन्छ। धेरै चाँडो भारी नउचाल्नु, खोकाइ र कब्जियतको उपचार गर्नु, र स्वस्थ तौल कायम राख्नुले फर्किने सम्भावना कम गर्छ।
तन्किनु भनेको तानिएको मांसपेशी हो जसले दुख्छ तर प्रायः गाँठो बनाउँदैन। हर्नियाले नरम गाँठो बनाउँछ जुन दबाबसँगै आउँछ र जान्छ र छोएर वा देखेर थाहा पाउन सकिन्छ। परीक्षणले मात्र निश्चित रूपमा छुट्याउन सक्छ।
यस पृष्ठका तथ्यहरू नोभेम्बर २०२६ मा यी स्रोतहरूसँग जाँचिएका हुन्।
यो मार्गदर्शन सामान्य शिक्षाका लागि हो, निदान वा व्यक्तिगत उपचार योजना होइन। योग्य चिकित्सकले तपाईंका लक्षण र स्वास्थ्य इतिहास मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
नेपालडकका सबै खण्ड, एकै ठाउँमा।