मुटु र रक्तनलीको स्वास्थ्य
रगतमा कोलेस्ट्रोल बढी हुनु भनेको रगतमा LDL ('खराब') कोलेस्ट्रोल र अन्य बोसो धेरै हुनु हो। यसले कुनै लक्षण दिँदैन, तर चुपचाप हृदयघात र मस्तिष्कघातको जोखिम बढाउँछ।
यो पृष्ठ नेपालडक टोलीले सामान्य शिक्षाका लागि सरल भाषामा लेखेको हो। तथ्यहरू यस पृष्ठको अन्त्यमा दिइएका प्राथमिक स्रोतहरूसँग जाँचिएका छन्।
क्लिनिकल समीक्षा: बाँकीक्लिनिकल समीक्षा बाँकी छ — यो पृष्ठ अझै नाम तोकिएका चिकित्सकबाट स्वीकृत भएको छैन। समीक्षा भएपछि समीक्षकको नाम र मिति यहाँ देखिनेछ।
कोलेस्ट्रोल शरीरलाई कोष बनाउन र केही हर्मोन बनाउन थोरै मात्रामा चाहिने बोसोयुक्त पदार्थ हो। यो रगतमा साना प्याकेजभित्र बग्छ। एउटा किसिम, LDL कोलेस्ट्रोल, लाई प्रायः 'खराब' भनिन्छ किनभने धेरै हुँदा यसले धमनीको भित्तामा कोलेस्ट्रोल छोड्छ। अर्को किसिम, HDL कोलेस्ट्रोल, लाई 'राम्रो' भनिन्छ किनभने यसले कोलेस्ट्रोललाई धमनीबाट कलेजोतिर फर्काउँछ। ट्राइग्लिसराइड तेस्रो रगतको बोसो हो, चिनीयुक्त खाना, मदिरा र बढी तौलले बढ्ने।
असामान्य रगतको बोसोका लागि चिकित्सकीय शब्द डिस्लिपिडेमियालाई WHO ले सामान्यतया बढेको कुल वा LDL कोलेस्ट्रोल, बढेको ट्राइग्लिसराइड, वा कम HDL कोलेस्ट्रोल भनेर वर्णन गर्छ। वर्षौंमा, LDL ले धमनीमा प्लाक जम्मा गराउँछ। साँघुरिएका धमनीले हृदयघात र मस्तिष्कघातको जोखिम बढाउँछ, त्यसैले कुनै लक्षण नभएको अवस्था पनि यति महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
आपत्कालीन अवस्थामा एम्बुलेन्सका लागि १०२ मा फोन गर्नुहोस्।
कोलेस्ट्रोल दुई ठाउँबाट आउँछ: धेरैजसो कलेजोले बनाउँछ, र खानाले थप्छ, विशेष गरी बोसोयुक्त मासु, घिउ र मक्खन, बोसोयुक्त दुग्ध उत्पादन र धेरै तारेको खानाजस्ता स्याचुरेटेड बोसो बढी भएका खाना। बानीहरू वर्षौंसम्म बन्छन्: यसरी खानु, कम हिँडडुल गर्नु, बढी तौल हुनु, धूम्रपान गर्नु र धेरै मदिरा पिउनु सबैले LDL बढाउँछन् र HDL घटाउँछन्।
केही मानिसले उच्च कोलेस्ट्रोल वंशाणुगत रूपमा पाउँछन्। पारिवारिक हाइपरकोलेस्ट्रोलेमियामा, राम्ररी खाने र दुब्ला मानिसमा पनि सानै उमेरदेखि परिवारमा उच्च LDL चल्छ। अन्य अवस्थाहरू — मधुमेह, थाइराइड कम सक्रिय हुनु, र मिर्गौला वा कलेजोको रोग — र केही औषधिले पनि कोलेस्ट्रोल बढाउन सक्छन्। परिवारमा कम उमेरमा मुटुको रोगको इतिहास भए छिटो जाँच गर्ने कारण बन्छ।
कहिल्यै जाँच नगर्नुभएको वयस्क हुनुहुन्छ भने कोलेस्ट्रोल जाँच माग्नुहोस्, र डाक्टरले सल्लाह दिएअनुसार दोहोर्याउनुहोस् — विशेष गरी तपाईंलाई उच्च रक्तचाप, मधुमेह भए, धूम्रपान गर्नुहुन्छ, बढी तौल छ, वा आमाबाबु वा दाजुभाइ-दिदीबहिनीलाई कम उमेरमा मुटुको रोग वा उच्च कोलेस्ट्रोल भए। जाँच नै थाहा पाउने एक मात्र उपाय हो, किनभने उच्च कोलेस्ट्रोलले आफैं कुनै चेतावनी दिँदैन।
आँखाको ढकनी वरिपरि पहेँला बोसोयुक्त थुप्रो, स्नायु (टेन्डन) मा गाँठो, वा कम उमेरमा आँखाको रङ्गीन भाग वरिपरि फिक्का घेरा देखे नियमित जाँच पर्खनुको सट्टा तुरुन्तै डाक्टरलाई भेट्नुहोस् — यी धेरै उच्च कोलेस्ट्रोलका, विशेष गरी वंशाणुगत किसिमका, सम्भावित लक्षण हुन् भनी WHO भन्छ।
उच्च कोलेस्ट्रोल लिपिड प्रोफाइल भनिने रगत जाँचबाट निदान गरिन्छ, जसले कुल कोलेस्ट्रोल, LDL, HDL र ट्राइग्लिसराइड नाप्छ। जाँच बढ्दो रूपमा खाना नखाईकन पनि गर्न सकिन्छ भनी WHO भन्छ, तर सबैभन्दा सही ट्राइग्लिसराइड नतिजाका लागि डाक्टर वा ल्याबले अझै तपाईंलाई खाना नखान भन्न सक्छ।
एउटा नतिजा कहिल्यै पूरा कथा होइन। डाक्टरले ती संख्यासँगै तपाईंको उमेर, रक्तचाप, रगतमा चिनी, धूम्रपान, तौल र परिवारको इतिहास हेरेर मुटुको रोग र मस्तिष्कघातको तपाईंको समग्र जोखिम मूल्याङ्कन गर्नुहुन्छ। त्यो समग्र तस्बिरले — एउटा संख्याले होइन — कति कडाइका साथ उपचार गर्ने र कति पटक फेरि जाँच गर्ने भन्ने निर्णय गर्छ।
उपचार दैनिक बानीबाट सुरु हुन्छ: कम स्याचुरेटेड बोसो, बढी रेसायुक्त खाना, नियमित गतिविधि, स्वस्थ तौल, र धूम्रपान नगर्नु। धेरै मानिसका लागि यसले LDL अर्थपूर्ण रूपमा घटाउँछ, र एकै समयमा रक्तचाप र रगतमा चिनीलाई पनि मद्दत गर्छ।
बानी पर्याप्त नहुँदा, वा समग्र जोखिम उच्च हुँदा, डाक्टरले कोलेस्ट्रोल घटाउने औषधि दिनुहुन्छ। atorvastatin र rosuvastatin जस्ता स्ट्याटिन लगभग सबै मार्गदर्शनमा पहिलो रोजाइको उपचार हुन् भनी WHO भन्छ, र ती सन् २००७ देखि WHO को अत्यावश्यक औषधिको सूचीमा छन्। चाहिँदा अन्य औषधि थप्न वा बदल्न सकिन्छ। उपचार दीर्घकालीन हुन्छ: औषधि छोडे कोलेस्ट्रोल फेरि बढ्छ, त्यसैले छोड्ने चाहना भए पहिले डाक्टरसँग कुरा गर्नुहोस्।
कोलेस्ट्रोल व्यवस्थापन गर्नु लामो, स्थिर खेल हो, छोटो कोर्स होइन। तरकारी, दाल, सिमी र साबुत अन्नमा आधारित खाना बनाउनुहोस्, कम घिउ र कम तारेको खानासँग पकाउनुहोस्, र धेरैजसो दिन हिँड्नुहोस् वा अन्य गतिविधि गर्नुहोस्। आफ्नो जाँच नतिजा र मितिको साधारण नोट राख्नुहोस्, ताकि तपाईं र डाक्टरले एउटा संख्यामा मात्र होइन, वर्षौंको प्रवृत्ति देख्न सकून्।
स्ट्याटिनको साइड इफेक्टले दुःख दिए — जस्तै मांसपेशी दुख्नु — चुपचाप छोड्नुको सट्टा डाक्टरलाई भन्नुहोस्। मात्रा र औषधि मिलाउन सकिन्छ, र योजना बिना छोड्नुले LDL फेरि बढाउँछ। पसलबाट किनेको वा परम्परागत उपचारका रूपमा लिएकोसहित आफ्नो औषधिको सूची हरेक भेटमा ल्याउनुहोस्।
उच्च कोलेस्ट्रोल रोक्न यसलाई उपचार गर्ने उही बानीहरू प्रयोग हुन्छन्: बढी तरकारी, फलफूल, दाल र साबुत अन्न खानुहोस्, कम बोसोयुक्त मासु, घिउ र धेरै तारेको खाना छान्नुहोस्, धेरैजसो दिन हिँडडुल गर्नुहोस्, स्वस्थ तौल राख्नुहोस्, र धूम्रपान नगर्नुहोस्। मदिरा सीमित गर्नुहोस्, र रक्तचाप र रगतमा चिनी भए उपचार गर्नुहोस् — जोखिमहरू सँगै गुणा हुन्छन्।
अनुमान होइन, जाँच गर्नुहोस्। तपाईंको परिवारमा उच्च कोलेस्ट्रोल वा कम उमेरको मुटुको रोग चले छ भने छिटो जाँच सुरु गर्नुहोस् र सल्लाहअनुसार दोहोर्याउनुहोस्। वंशाणुगत रूप भएका परिवारका बच्चालाई पनि जाँच चाहिन सक्छ — डाक्टरलाई सोध्नुहोस्।
भ्रम: मलाई ठीक लागे मेरो कोलेस्ट्रोल पनि ठीक हुनुपर्छ। तथ्य: उच्च कोलेस्ट्रोल सामान्यतया मौन हुन्छ भनी WHO ले पक्का गर्छ। हृदयघात वा मस्तिष्कघात पहिलो लक्षण हुन सक्छ। आफ्नो स्तर थाहा पाउने एउटै भरपर्दो उपाय साधारण रगत जाँच हो।
भ्रम: स्ट्याटिन खान थालेपछि म जे मन लाग्यो खान सक्छु। तथ्य: औषधि बानीको विकल्प होइन, र बानी मात्र सधैं पर्याप्त हुँदैन। लगभग सबै मार्गदर्शनमा स्ट्याटिन पहिलो रोजाइको उपचार हो भनी WHO भन्छ — धेरैजसो मानिसले दुवै सँगै गर्दा सबैभन्दा राम्रो गर्छन्।
देखाउँदैन। रगतको लिपिड प्रोफाइलले मात्र भन्न सक्छ। लगभग सबैका लागि डिस्लिपिडेमिया मौन हुन्छ भनी WHO जोड दिन्छ, त्यसैले स्वस्थ महसुस हुँदा पनि जाँच महत्त्वपूर्ण छ।
LDL ले धमनीको भित्तामा कोलेस्ट्रोल जम्मा गर्छ, त्यसैले खराब भनिन्छ। HDL ले कोलेस्ट्रोल कलेजोतिर फर्काउँछ, त्यसैले राम्रो भनिन्छ। ट्राइग्लिसराइड अर्को रगतको बोसो हो, चिनीयुक्त खाना, मदिरा र बढी तौलले बढ्ने।
सक्छ। यो खाना, गतिविधि र तौलसँगै बदलिन्छ, र औषधिले थप घटाउँछ। डाक्टरले पुरानो एउटा नतिजालाई सधैं उपचार गर्नुको सट्टा स्तर फेरि जाँच गर्नुहुन्छ।
सधैं चाहिँदैन। धेरैले खाना र गतिविधिले मात्र LDL राम्ररी घटाउँछन्। जोखिम बढी भएका वा वंशाणुगत उच्च कोलेस्ट्रोल भएकालाई सामान्यतया स्ट्याटिन पनि चाहिन्छ।
होइन। दुब्ला मानिसमा पनि उच्च कोलेस्ट्रोल हुन सक्छ, विशेष गरी वंशाणुगत किसिम। कारणमा खाना, गतिविधि, धूम्रपान, अन्य रोग र परिवारको इतिहास पर्छन्, तौल मात्र होइन।
यस पृष्ठका तथ्यहरू नोभेम्बर २०२६ मा यी स्रोतहरूसँग जाँचिएका हुन्।
यो मार्गदर्शन सामान्य शिक्षाका लागि हो, निदान वा व्यक्तिगत उपचार योजना होइन। योग्य चिकित्सकले तपाईंका लक्षण र स्वास्थ्य इतिहास मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
नेपालडकका सबै खण्ड, एकै ठाउँमा।